De feiten over de Toren van Belém ontrafeld | Waarom dit Portugese juweeltje zo compleet gek is

De Toren van Belém werd gebouwd in opdracht van koning Manuel I tussen 1514 en 1520, precies in de tijd dat Portugal de Hoogtijdagen van de Ontdekkingsreizen domineerde. Zie het maar als het paradepaardje van het koninkrijk, een stenen fort dat de Taag bewaakte en in feite tegen iedereen die Lissabon binnenvoer schreeuwde: „Wij heersen over de zeeën“. Een legendarische actie.

Ontwerper Francisco de Arruda had al een indrukwekkend portfolio voordat hij aan deze klus begon. Hij had Portugese forten gebouwd in Marokko, en daarom zie je in de Toren van Belém hier en daar koepelvormige torentjes en boogramen in Moorse stijl terugkomen.

De Toren van Belém is het toonbeeld van de manuelijnse architectuur, de laatgotische stijl van Portugal, die overal versierd is met maritieme motieven. We hebben het over uitgehouwen touwen, knopen, armillairsferen en kruisen van de Orde van Christus die letterlijk de muren omhoog kruipen. Kort gezegd: wat er gebeurt als een passie voor de oceaan en een steenhouwer met een strakke deadline elkaar tegenkomen.

Een van die leuke weetjes over de Toren van Belém waar geschiedenisleraren dol op zijn: in 1983 werd hij samen met het Jerónimos-klooster uitgeroepen tot UNESCO-werelderfgoed. In 2007 werd het vervolgens opnieuw uitgeroepen tot een van de zeven wonderen van Portugal. Twee prestigieuze lijsten, één piepklein torentje. Wat een lef, maar wel verdiend.

Een verrassende wending: de officiële naam is de Toren van Sint-Vincentius (Torre de São Vicente), genoemd naar de beschermheilige van Lissabon. "Belém" is gewoon de wijk waar het in ligt. Die informele bijnaam is zo ingeburgerd geraakt dat niemand het meer bij de echte naam noemt.

Een van de leukste weetjes over de Toren van Belém: aan de voet van een van de torentjes is een piepklein neushoorntje uitgehouwen. Men denkt dat koning Manuel I in 1515 Ganda, een echte Indische neushoorn, als geschenk naar paus Leo X heeft gestuurd om hem te eren. Het is het eerste bekende stenen beeld van een neushoorn in de West-Europese kunst.

De Toren van Belém stond oorspronkelijk op een klein eilandje midden in de rivier de Taag. Maar na de rampzalige aardbeving in Lissabon in 1755 veranderde de loop van de rivier, waardoor de toren uiteindelijk vlak bij de oever kwam te staan. Die heeft de aardbeving ook overleefd. Echt anders gebouwd.

Nadat Spanje in 1580 Portugal had bezet, werden de vochtige kerkers in de kelder van de Toren van Belém tot ongeveer 1830 gebruikt om politieke gevangenen op te sluiten. Het fort heeft technisch gezien langer als gevangenis gediend dan dat het ooit als actieve militaire post heeft gefunctioneerd. De plotwending van de eeuw.

Tijd om een grote mythe te ontkrachten. Dat gerucht over de Toren van Belém Game of Thrones dat online de ronde doet? Puur nepnieuws. De Toren van Belém is nooit gebruikt als filmlocatie voor Game of Thrones. Mensen verwarren het steeds met een toren die er ongeveer hetzelfde uitziet in Essaouira, Marokko, waar de scènes van de ‘Walk of Punishment’ zijn opgenomen.

De Toren van Belém heeft gediend als fort, ceremoniële toegangspoort, vuurtoren, douanekantoor, telegraafstation en gevangenis. Rond 1810 hebben ze er een telegraaf op gezet. In 1865 werd er een baken op de reling geplaatst, dat daar tot 1940 bleef staan. Dit gebouw draait al vijf eeuwen lang op volle toeren.

Voordat de toren er stond, lag er een zwaarbewapend schip van 1.000 ton, de Grande Nau, permanent in de Taag om de stad te bewaken. Koning Manuel I kwam uiteindelijk tot de conclusie dat een permanent stenen fort goedkoper was dan een gigantisch oorlogsschip in de vaart te houden. Een slimme financiële beslissing, majesteit.